اين مقاله را سال گذشته براي درس روزنامه نگاري تخصصي ام نوشته بودم.

 نوشن درباره صادق هدايت پدر داستان نويسی مدرن فارسی کار ساده ای نيست.صادق هدايت را از داستانهايش می شناسيم و نامه هايی که برای دوست و آشناهايش نوشته از لابه لای دست خطش و عکسهاي سياه و سفيدی  که از او مانده می توانيم بشناسيم. می توانيم ببينيم توی کت و شلوار تميزی زل زده به دوربين و با چشمهايش انگار دارد ما را دست می اندازد! عکسی که بعد از اولين خودکشی انداخته روی صندلی نشسته يک دستش را ستون صورتش کرده و کلاه شاپويی به سر دارد.انگار دارد مچ کسی را می گيرد يا از دنيای ديگر دارد بقيه را می پايد.

از ظاهر او همين عکسها مانده و توصيفاتی که دوستانش از او نوشته اند .عزيز ايرج می نويسد:«با آنکه عينک می زد ،خوشگل بود،موهای پاشنه نخواب پيچيده به رنگ شبق داشت بدون اين که فرق باز کند،آنها را به سمت بالا شانه می زد.چشمهايش نه ريز و نه درشت ولی براق و درخشان بود.گونه هاي فرو رفته اش از هرگونه سرخی عاری بود.در زير پوست سفيد صورت ،زردی خوشايندی خود را نشان می داد به کار کسي کار نداشت اما خوشش می آمد همه به کارش کار داشته باشند،نويسنده ها از او تقليد بکنند و در جامعه صحبت از او باشد.ظاهرا ساکت و آرام وخجول بود ،موقع راه رفتن سر خود را پايين می انداخت ولی باطنی ملتهب و سوزان داشت.»¹

صادق هدايت را به خاطرقيافه و ظاهر ش يک ميرزا قلمدون توصيف می کنند .«ميرزا قلمدون ها معمولا محجوب و کمرو و مودب بودند ،با اندک سخن نادرستی سرخ می شوند و بردباری  مخصوصی از خود نشان می دادن.همچنين در همه چيز و همه کار ظرافتی داشتند که هيچ طبقه  ای در آن زمان اين ظرافت را به کار نمی بست.آهسته و پاکيزه غذا می خورد.در نخستين نگاه و با اولين برخورد قيافه صادق هدايت نشان می داد که مردی است از اهل قلم و از خانواده قلم به دستها.ده دقيقه بعداز آن که آدمی با او صحبت می نشست به خوبی احساس می کرد که اين ميرزا قلمدون از همه ميرزا قلمدونها محبوب تر ،مودب تر و ظريف تر است.اين حجب و کمرويی او متاسفانه در سالهای آخر عمرش دستخوش تاراج انديشه های تلخش شد و صادق هدايت سالهای1320  پس از نبود.»²

آخرين چيزی که او نوشته «روی جاده نمناک»سفرنامه اوست به شمال.سفرنامه ای است که وقتی برای خودکشی به شمال می رفته نوشته اما در لحظات قبل از مرگش در پاريس سوزانده و از بين برده.با اينکه پدرش به او توصيه کرده بود دنبال نقاشی برود نه نويسندگی که اجدادش از آن خيری نديده اند ،اما او به دنبال نويسندگی رفت و نوشته های قابل توجهی از خودش به جا گذاشت که مورد تقليد نويسنده های ديگر قرار گرفت.   اما غير از اين نوشته ا يکه هرگز به دست ما نرسيده زنده به گور (1309)،سه قطره خون(1311)و بوف کور(1315) از ديدگاه راوی آشفته ذهن و حساسی ،رنج ها و نوميدی های نسل خود ر به شيوه ای سمبوليک بيان می کند.

بوف کور مورد تقليد داستان نويسان ايرانی قرار گرفت اما همتايی نيافت.هدايت در بخشی ديگر از آثارش زندگی مردم خرده پا را شرح می دهد.پس از مجموعه داستانهای سايه روشن (1312)،علويه خانم(1312)،ونمايشنامه های تاريخی پروين دختر ساسان(1309)و مازيار(1312)،کتاب مستطاب وغ وغ ساهاب(1313)را در انتقاد از جنبه های گوناگون فرهنگ و زندگی ايرانی نوشت که از لحاظ شکل و محتوا اثری نوآورانه در طنز نويسی ايران به شمار می آيد.

درباره شخصيت او کتابها و مقالات فراوان نوشته شده .عده ای کتابهايش را ‹سم› می دانند،به خاطر انديشه پوچی و مرگ انديشی مفرط که در آثارش هست.

«دكتر صنعتي اشتباه گرفتن راوي بوف كور به جاي نويسنده آن را سنگ بناي نخستين اسطوره سازي از بوف كور و هدايت دانست . او نامه اي از هدايت به مجتبي مينوي را درباره بوف كور خواند كه هدايت در آن نوشته « تو فقط نيستي كه عوضي گرفته اي ، از تو استادتر هم فكر مي كنند كه پرسناژ بوف كور خود من هستم . البته چرا ، حرف ها مال خودم است . ولي پرسناژش از من سواست . » دكتر صنعتي گفت منتقدان هدايت و در صدر آن ها جلال آل احمد و هوشنگ پيماني و بعدها رضا براهني و نجف دريا بندري با اين درك كه راوي بوف كور ، خود هدايت است آن را تحليل كردند .

دكتر صنعتي افزود هدايت كه در آغاز روشن فكري كافه نشين و به شدت اجتماعي و بذله گو و خندان بود.»

برای درک در ست صادق هدايت نبايد به نوشته های سرسری و شتابزده در مورد او اکتفا کرد.به قول «جانت ولف»در کتاب توليد اجتماعی هنر برای شناخت هنرمند و آثار او بسيار ضروری است که زندگينامه و شرايط خانوادگی ،اجتماعی ،اقتصادی نويسنده و هنرمند را برای نقد آثارش در نظر بگيريم.

وقتی به کتابها و مقالاتی که در مورد او و داستانهايش نگاهی می اندازيم ، تنها چيزی که خوب درک می شود حب و بغضی کورکورانه  در مورد او است. در بسياری از نوشته ها  صادق هدايت را در حد يک ديوانه بيمار که جنون بدبينی و ياس دارد و نوشته هايش بيشتر از سر هذيان است تا نبوغ پائين آورده اند.

نوشته های صادق هدايت با تمام نبوغ و نوآوری در فن ،درونمايه،پرسوناژ و ... در سايه خودکشی اش قرارگرفته. خودکشی ای با حرف ها و حديث های فر اوان.

براستی چرا خودکشی کرد؟ صادق هدايت دو بار خودکشی کرد. بار اول در رودخانه مارن در پاريس و بار دوم که موفق آميز بوده با گاز.

عده ای علت خودکشی اش را در اين می دانند که معتقدند او آدم ضعيفی بوده،يا از زندگی در ايران بيزار شده ،بعضی علت را در بی توجهی ناشران در چاپ آثارش می دانند،عده ای هم ترور رزم آرا شوهر خواهرش را علت می دانند،بی معنايی و پوچی در زندگی و اعتياد و ...

زندگی و مرگ هدايت خيلی ها را به خود مشغول کرده تا از اين راه هم به شهرتی برسند و هم پولی به دست بياورند.انگار هدايت به آرزويش رسيده است که می خواست در جامعه از او حرف بزنند و همه به کارش کار داشته باشند!

يکی از معدود کسانی که هدايت را در هنگام خودکشی ديده جمشيد مفتاح دوست مشترک صادق هدايت و چوبک است.او نوشته «او خيلی پاکيزه مرده،چمدانش باز بود و دو عينک و دو خودنويس،يکی دو جفت جوراب ،چند پيراهن و زير شلواری پاک در آن بوده و توی کيفش نزديک ده هزار ريال (فرانک و دلار)بود که همان را پول خريد گور درپرلاشز داده اند.

از خودش هيچ نوشته و يادداشت و پيامی در ميان چيزهايش نبود.فقط دو نسخه بوف کور و راز آفرينش .

جسد صادق خندان و پاکيزه روی تشکی سفيد افتاده بود و آدم از ديدنش گمان می برد صادق يکی از شوخی های هميشگی خود را قالب زده.»³

سيمين دانشور نقل می کند که آخرين خاطره هدايت تکه کاغذی است که برايشان نوشته «فلنگ را بستيم ، شما بمانيد با زندگی حقيرتان. »

در پايان اشاره به اين نکته ضروری است که می شود هر سال روز تولد يا مرگش همايش ترتيب داد و در مورد او حرف زد، می شود در مورد «بوف کور»ش هر سال کتابهای فراوانی نوشت تا بهتر فهميده شود.

اما با اين کارها چقدر می توانيم او را بشناسيم و چقدر او را واقعا درست  شناخته ايم؟

منابع:

1-پرتو اعظم،ابوالقاسم،يادی از هدايت نويسنده مترقی و هنرمند ايران،ص 9

2-هفتاد سخن ،ج 3 ،ص 342

3-به نقل از مقاله  ياد هدايت از  صادق چوبک